De hemel vanuit je bed

Je eigen zonnestelsel in 3-D aan het plafond van je woonkamer, wie heeft er nou zo iets? Nou Eise Eisenga, de wolkammer uit Franeker, die had dat!! En helemaal zelf gemaakt! In 1774 begon hij eraan. Zeven jaar later was het klaar. Het slingeruurwerk dat de boel aandreef, hing boven zijn bedstede. Of hij rustiger sliep van het geratel en getik van alle tandwielen ….

Ons zonnestelsel

Aan het einde van de 18de eeuw wisten de mensen best veel over de planeten in ons zonnestelsel. Maar om precies te weten hoe ze ten opzichte van elkaar stonden, moest je jaartabellen maken en daar ingewikkelde berekeningen op loslaten. Een bewegend model op schaal bood het grote voordeel dat je op ieder moment de stand van de planeten kon zien.

Eise Eisinga

Wolkammer Eise Eisinga (1744-1828) krijgt de liefde voor wis- en sterrenkunde met de paplepel ingegoten. Zijn vader, die ook wolkammer is, bouwt in zijn vrijetijd een orgel en een galjoot. En als hij merkt dat zijn zoon belangstelling heeft voor sterrenkunde, bouwt hij in zijn achtertuin een telescoop. Vanaf zijn 15de volgt Eise wiskundelessen bij de wolverver Willem Wytzes, die college heeft gevolgd aan de universiteit van Franeker.

Internationale attractie

In 1778 functioneert het planetarium. Vanaf dat moment nodigt Eise Eisinga bezoekers uit om te komen kijken. Een van de eersten is de Franeker hoogleraar Jean Henri van Swinden. Hij is enorm onder de indruk en zal nog verschillende keren terugkomen. In 1780 schrijft hij een boekje over het planetarium.

Eise Eisinga ontvangt veel bezoekers. Vooral edelen en wetenschappers. In 1782 komt de Zweedse koning Gustaaf II op bezoek. En op 30 juni 1818 koning Willem I en zijn broer prins Frederik. Ze bekijken alles heel nauwkeurig en blijven bijna drie kwartier. Over het bezoek schrijft Eise Eisinga dat de koning zelfs in de enge en bekrompen ruimte kroop om de werking van het raderwerk te bekijken.

In 1816 ontvangt Eise Eisinga een koninklijke onderscheiding. Hij wordt benoemd tot broeder in de pas gestichte Orde van de Nederlandse Leeuw. Aan die onderscheiding was een jaarlijkse toelage van fl 200 verbonden. Op het portret dat Willem Bartel van der Kooi van Eisnga schilderde, draagt hij vol trots zijn broedermedaille.

Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium

Eise Eisenga overlijdt op 84-jarige leeftijd in 1828. Het laatste dat hij op zijn sterfbed hoort, is het geratel en getik van tandwielen. Die ratelen en tikken nog steeds. Zijn planetarium is nu een wetenschapsmuseum met de naam Koninklijk Eise Eisinga Planetarium. Het is het oudste nog werkende planetarium ter wereld. Sinds 2023 staat het op de UNESCO-werelderfgoedlijst. Tegenwoordig krijgt het planetarium ruim 90.000 bezoekers per jaar.

© Het portret van Eise Eisinga bevindt zich in het Stadhuis te Franeker.