Johan van Houten

Achter de onderscheiding

Deze maand: Johan van Houten

Bij de aanslag in Apeldoorn in 2009 doken leden van de Koninklijke Marechaussee met gevaar voor eigen leven in de auto van de aanslagpleger. Toch komen zij niet in aanmerking voor een dapperheidsonderscheiding.

 
 
Vanaf wanneer houd je je actief bezig met ridderorden en onderscheidingen?

Ik houd mij sinds 2017 beroepsmatig bezig met onderscheidingen.

Wat is de reden/aanleiding om je bezig te houden met ridderorden en onderscheidingen?

Na een loopbaan bij Defensie, waarbij ik ruime operationele ervaring opdeed tijdens uitzendingen naar Afghanistan, ging ik in 2016 met pensioen. Het jaar daarna werd ik gevraagd om onderzoeker/adviseur voor de commissie dapperheidsonderscheidingen en voor de commissie waardering van de Koninklijke Landmacht te worden.

Voor die tijd had ik geen affiniteit met onderscheidingen. Bij mijn aanstelling was het vooral van belang dat ik operationele ervaring had, bij voorkeur in Afghanistan, en dat ik goede contacten binnen defensie had. Kennis van onderscheidingen was niet noodzakelijk. Maar die heb ik inmiddels wel in heel ruime mate opgedaan.

Wat is je interessegebied?

Dat ligt in het verlengde van mijn werkzaamheden: ik interesseer mij vooral voor de daden van mensen, voor moed. Ik vraag me dan vaak af hoe ik zelf zou hebben gehandeld in vergelijkbare omstandigheden; helaas zul je dat alleen weten als je die zelf meemaakt.

Heb je zelf ridderorden of onderscheidingen?

Ja, naast verschillende medailles voor internationale missies heb ik in 2026 het Ereteken voor Verdienste van het Ministerie van Defensie in brons ontvangen voor mijn inzet als onderzoeker-adviseur in de periode 2016-2026.

Wat is je favoriete onderscheiding en waarom?

Ik kijk niet zozeer naar de onderscheidingen; mij gaat het vooral om het gedrag dat aanleiding geeft om deze uit te reiken. Het verhaal achter de onderscheiding.

Er zijn vijf verschillende dapperheidsonderscheidingen:

• de Militaire Willems-Orde
• het Bronzen Kruis
• de Bronzen Leeuw
• het Vliegerkruis, en
• het Kruis van Verdienste

Met het Vliegerkruis heb ik nooit te maken gehad; dat wordt door de luchtmacht uitgereikt. En ook niet met de Militaire Willems-Orde. De laatste onderzoeken en toekenningen in die orde vonden plaats voordat ik onderzoeker/adviseur was.

De criteria voor toekenning van deze dapperheidsonderscheidingen dateren uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog: die spreken van moedig gedrag en beleidvol in de strijd tegen de vijand. Maar wat is ‘de strijd’ en wat is ‘de vijand’.

De verschillende krijgsmachtonderdelen hebben ieder een eigen onderzoeker/adviseur. Wij overleggen een keer per jaar met elkaar. Dat is heel nuttig. Zo kwamen we tot de volgende, werkbare ezelsbrug om te kunnen bepalen welke dapperheidsonderscheiding het beste paste bij welke soort van moedig gedrag:

• bij moedig gedrag: het Kruis van Verdienste
• bij moedig gedrag én leiderschap: het Bronzen Kruis
• en bij moedig gedrag en herhaalde blijken van leiderschap: de Bronzen Leeuw.

Persoonlijk vind ik het Kruis van Verdiensten het mooiste.

Welke ridderorde of onderscheiding zou je zelf graag ooit willen ontvangen?

Het Kruis van Verdienste.

Wie verdient er volgens jou een lintje?

Iedereen die onder gewelddadige omstandigheden meer doet dan van hem of haar verwacht kan worden. Zowel militairen als burgers.

Zijn er nog andere zaken die je wilt noemen of die aandacht vragen?

Ja, bij defensie wordt een verjaringstermijn gehanteerd van 5 jaar voor de Militaire Willems-Orde en 10 jaar voor de andere dapperheidsonderscheidingen. De laatste uitzendingen betroffen Afghanistan. Dat betekent dat er voorlopig geen dapperheidsonderscheidingen meer worden toegekend. Dat verandert misschien als Nederland weer deelneemt aan grootscheepse uitzendingen. Vorige week heeft een laatste uitreiking plaats gevonden. Dat betrof een Kruis van Verdienste, dat door omstandigheden niet eerder uitgereikt kon worden. Het is goed dat die uitreiking alsnog plaats heeft gehad, want bij defensie gaan we uit van het motto ‘ere wie ere toekomt’.

Daarnaast zijn we sinds vier jaar bezig met de instelling van een nieuwe dapperheidsonderscheiding. De criteria die nog uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog stammen, maken het goed mogelijk om dapperheid van militairen te belonen, dapperheid in de strijd tegen de vijand. Maar in het nationale domein zijn er vormen van dapperheid die niet binnen deze criteria passen. Denk bijvoorbeeld aan de marechaussees die bij de aanslag op de koninklijke familie in Apeldoorn in 2009, mogelijk met gevaar voor hun eigen leven, in de auto van de aanslagpleger doken. Er is geen twijfel over hun dapperheid, maar volgens de criteria komen zij niet in aanmerking voor een dapperheidsonderscheiding.

Aan welke Nederlandse onderzoeker, verzamelaar of betrokkene zou je het stokje over willen dragen?

Ik zou het stokje willen overdragen aan Wouter Hagemeijer. Hij was ook onderzoeker en adviseur; hij werkt tegenwoordig voor het Nederlands Instituut voor Militaire Historie.